Các Giáo hoàng lên tiếng về chính trị: Dó là một bổn phận, chứ không phải là một sự lựa chọn
AFP
Từ ý niệm cổ xưa về "polis" (thành bang) đến các cuộc khủng hoảng toàn cầu hiện đại, các Giáo hoàng lên tiếng về chính trị không phải để cai trị, mà để bảo vệ phẩm giá con người và lợi ích chung.
Chiến dịch Mùa Chay 2026
Đây là một lời chỉ trích quen thuộc: Các vị Giáo hoàng nên "giữ đúng vị trí của mình" và "tránh xa vấn đề chính trị". Lời khẳng định này nghe có vẻ hợp lý trong mọi thời đại cảnh giác với quyền lực và hệ tư tưởng, được đánh dấu bằng sự phân biệt giữa Giáo hội và nhà nước. Tuy nhiên, nó bị hiểu sai về bản chất thực sự của chính trị. Nó quên rằng khi nói đến những gì ảnh hưởng đến con người, Giáo hội là chuyên gia hàng đầu.
Theo nghĩa cổ điển, chính trị không chủ yếu liên quan đến các đảng phái, chiến dịch tranh cử hay bầu cử. Đối với các nhà tư tưởng như Aristotle, cho nó liên quan đến cuộc sống trong polis - không gian chung nơi con người sống "với người khác" (inter homines esse). Chính trị, theo nghĩa sâu sắc này, là về cách chúng ta sắp xếp cuộc sống chung: làm thế nào để bảo vệ những người dễ bị tổn thương, theo đuổi công lý và cùng nhau tìm kiếm điều tốt đẹp. Hiểu theo cách này, Giáo hoàng không thể tránh khỏi chính trị - bởi vì Giáo hội không thể tách khỏi con người.
Sứ mệnh của Giáo hoàng là lãnh vực tinh thần, chứ không phải là chính quyền. Tuy nhiên, chính sứ mệnh này đã đưa các vị Giáo hoàng vào diễn đàn công cộng. Bất cứ khi nào phẩm giá con người bị đe dọa - bởi chiến tranh, nghèo đói, bóc lột hoặc sự thờ ơ - Giáo hội phải lên tiếng. Im lặng sẽ không phải là trung lập; đó sẽ là sự bỏ rơi.
Đây không phải là một sự phát triển hiện đại. Từ những thế kỷ đầu tiên, các Kitô hữu đã đề cập đến hình thái đạo đức của xã hội. Trong lịch sử gần đây hơn, các Giáo hoàng đã làm điều đó với sự rõ ràng đặc biệt. Đức Lêô XIII đã đối mặt với những biến động của công nghiệp hóa, bảo vệ người lao động và nhấn mạnh rằng đời sống kinh tế phải phục vụ con người. Đức John Paul II đã lên tiếng chống lại các chế độ toàn trị và giúp khẳng định lại mối liên hệ giữa tự do và chân lý. Đức Phanxicô đã thu hút sự chú ý đến người di cư, trách nhiệm môi trường và cái mà ngài gọi là “văn hóa vứt bỏ”, đặc biệt ảnh hưởng đến người cao niên.
Trên thực tế, những sự can thiệp này đã định hình nên toàn bộ một lĩnh vực trong giáo huấn của Giáo hội, được gọi là giáo lý xã hội Công Giáo. Lĩnh vực này không phải là việc xác định cách thức thực thi các chính sách, hay những chi tiết phức tạp của luật pháp. Nhưng nó là việc không ngừng tuyên bố sự cần thiết phải bảo vệ một số nguyên tắc cơ bản, ví dụ, phẩm giá của con người, trong mọi hoàn cảnh.
Không một sự can thiệp nào trong số này là sự ủng hộ cho bất kỳ đảng phái hay ứng cử viên nào. Chúng là những phán xét đạo đức bắt nguồn từ niềm tin rằng mỗi người – thai nhi, tội phạm, người sắp chết, người di cư – đều được tạo dựng theo hình ảnh của Thiên Chúa.
Sự khác biệt này rất quan trọng. Khi các Giáo hoàng nói về chính trị, họ không bước vào với tư cách là những nhà kỹ thuật với các bản kế hoạch chính sách. Họ bước vào với tư cách là những mục tử. Ngôn ngữ của họ được định hình không phải bởi chiến lược mà bởi các nguyên tắc: phẩm giá của con người, lợi ích chung, tình đoàn kết và nguyên tắc bổ trợ.
Đó là lý do tại sao giáo huấn của Giáo hoàng thường nghiêm ngặt trước các phạm trù hiện đại. Nó chống lại việc bị gán nhãn là “cánh tả” hay “cánh hữu”. Một vị Giáo hoàng có thể bảo vệ thai nhi, kêu gọi bảo vệ người di cư, chỉ trích thị trường không kiểm soát và cảnh báo về sự lạm quyền của nhà nước - tất cả đều nằm trong cùng một tầm nhìn đạo đức. Sự nhất quán không nằm ở hệ tư tưởng, mà ở nhân học: một sự hiểu biết nhất quán về ý nghĩa của việc làm người.
Tuy nhiên, sự tham gia này cũng có giới hạn. Giáo hội không tuyên bố có thẩm quyền đối với các giải pháp kỹ thuật hay cơ chế chính trị. Chính những người Công Giáo, được hình thành bởi lương tâm, mới được kêu gọi áp dụng các nguyên tắc đạo đức trong những hoàn cảnh cụ thể. Vai trò của Giáo hoàng là soi sáng, chứ không phải là quản lý chi tiết.
Tuy nhiên, nghĩa vụ lên tiếng vẫn còn đó. Như trong Gaudium et Spes, Giáo hội “không đồng nhất với cộng đồng chính trị dưới bất kỳ hình thức nào”, nhưng Giáo hội không thể đứng ngoài cuộc khi những giá trị nhân văn cơ bản bị đe dọa.
Nói về con người đã là nói về chính trị theo nghĩa đầy đủ nhất. Vì vậy, các vị giáo hoàng, và hiện nay là Giáo hoàng Lêô XIV, tiếp tục làm những gì mà chức vụ này đòi hỏi: đứng giữa các vấn đề của con người, không phải với tư cách là người cai trị, mà là người làm chứng cho sự thật về con người sống trong các xã hội đó.
AFP
Từ ý niệm cổ xưa về "polis" (thành bang) đến các cuộc khủng hoảng toàn cầu hiện đại, các Giáo hoàng lên tiếng về chính trị không phải để cai trị, mà để bảo vệ phẩm giá con người và lợi ích chung.
Chiến dịch Mùa Chay 2026
Đây là một lời chỉ trích quen thuộc: Các vị Giáo hoàng nên "giữ đúng vị trí của mình" và "tránh xa vấn đề chính trị". Lời khẳng định này nghe có vẻ hợp lý trong mọi thời đại cảnh giác với quyền lực và hệ tư tưởng, được đánh dấu bằng sự phân biệt giữa Giáo hội và nhà nước. Tuy nhiên, nó bị hiểu sai về bản chất thực sự của chính trị. Nó quên rằng khi nói đến những gì ảnh hưởng đến con người, Giáo hội là chuyên gia hàng đầu.
Theo nghĩa cổ điển, chính trị không chủ yếu liên quan đến các đảng phái, chiến dịch tranh cử hay bầu cử. Đối với các nhà tư tưởng như Aristotle, cho nó liên quan đến cuộc sống trong polis - không gian chung nơi con người sống "với người khác" (inter homines esse). Chính trị, theo nghĩa sâu sắc này, là về cách chúng ta sắp xếp cuộc sống chung: làm thế nào để bảo vệ những người dễ bị tổn thương, theo đuổi công lý và cùng nhau tìm kiếm điều tốt đẹp. Hiểu theo cách này, Giáo hoàng không thể tránh khỏi chính trị - bởi vì Giáo hội không thể tách khỏi con người.
Sứ mệnh của Giáo hoàng là lãnh vực tinh thần, chứ không phải là chính quyền. Tuy nhiên, chính sứ mệnh này đã đưa các vị Giáo hoàng vào diễn đàn công cộng. Bất cứ khi nào phẩm giá con người bị đe dọa - bởi chiến tranh, nghèo đói, bóc lột hoặc sự thờ ơ - Giáo hội phải lên tiếng. Im lặng sẽ không phải là trung lập; đó sẽ là sự bỏ rơi.
Đây không phải là một sự phát triển hiện đại. Từ những thế kỷ đầu tiên, các Kitô hữu đã đề cập đến hình thái đạo đức của xã hội. Trong lịch sử gần đây hơn, các Giáo hoàng đã làm điều đó với sự rõ ràng đặc biệt. Đức Lêô XIII đã đối mặt với những biến động của công nghiệp hóa, bảo vệ người lao động và nhấn mạnh rằng đời sống kinh tế phải phục vụ con người. Đức John Paul II đã lên tiếng chống lại các chế độ toàn trị và giúp khẳng định lại mối liên hệ giữa tự do và chân lý. Đức Phanxicô đã thu hút sự chú ý đến người di cư, trách nhiệm môi trường và cái mà ngài gọi là “văn hóa vứt bỏ”, đặc biệt ảnh hưởng đến người cao niên.
Trên thực tế, những sự can thiệp này đã định hình nên toàn bộ một lĩnh vực trong giáo huấn của Giáo hội, được gọi là giáo lý xã hội Công Giáo. Lĩnh vực này không phải là việc xác định cách thức thực thi các chính sách, hay những chi tiết phức tạp của luật pháp. Nhưng nó là việc không ngừng tuyên bố sự cần thiết phải bảo vệ một số nguyên tắc cơ bản, ví dụ, phẩm giá của con người, trong mọi hoàn cảnh.
Không một sự can thiệp nào trong số này là sự ủng hộ cho bất kỳ đảng phái hay ứng cử viên nào. Chúng là những phán xét đạo đức bắt nguồn từ niềm tin rằng mỗi người – thai nhi, tội phạm, người sắp chết, người di cư – đều được tạo dựng theo hình ảnh của Thiên Chúa.
Sự khác biệt này rất quan trọng. Khi các Giáo hoàng nói về chính trị, họ không bước vào với tư cách là những nhà kỹ thuật với các bản kế hoạch chính sách. Họ bước vào với tư cách là những mục tử. Ngôn ngữ của họ được định hình không phải bởi chiến lược mà bởi các nguyên tắc: phẩm giá của con người, lợi ích chung, tình đoàn kết và nguyên tắc bổ trợ.
Đó là lý do tại sao giáo huấn của Giáo hoàng thường nghiêm ngặt trước các phạm trù hiện đại. Nó chống lại việc bị gán nhãn là “cánh tả” hay “cánh hữu”. Một vị Giáo hoàng có thể bảo vệ thai nhi, kêu gọi bảo vệ người di cư, chỉ trích thị trường không kiểm soát và cảnh báo về sự lạm quyền của nhà nước - tất cả đều nằm trong cùng một tầm nhìn đạo đức. Sự nhất quán không nằm ở hệ tư tưởng, mà ở nhân học: một sự hiểu biết nhất quán về ý nghĩa của việc làm người.
Tuy nhiên, sự tham gia này cũng có giới hạn. Giáo hội không tuyên bố có thẩm quyền đối với các giải pháp kỹ thuật hay cơ chế chính trị. Chính những người Công Giáo, được hình thành bởi lương tâm, mới được kêu gọi áp dụng các nguyên tắc đạo đức trong những hoàn cảnh cụ thể. Vai trò của Giáo hoàng là soi sáng, chứ không phải là quản lý chi tiết.
Tuy nhiên, nghĩa vụ lên tiếng vẫn còn đó. Như trong Gaudium et Spes, Giáo hội “không đồng nhất với cộng đồng chính trị dưới bất kỳ hình thức nào”, nhưng Giáo hội không thể đứng ngoài cuộc khi những giá trị nhân văn cơ bản bị đe dọa.
Nói về con người đã là nói về chính trị theo nghĩa đầy đủ nhất. Vì vậy, các vị giáo hoàng, và hiện nay là Giáo hoàng Lêô XIV, tiếp tục làm những gì mà chức vụ này đòi hỏi: đứng giữa các vấn đề của con người, không phải với tư cách là người cai trị, mà là người làm chứng cho sự thật về con người sống trong các xã hội đó.